تبلیغات
azarbaycan452 - تحقیقی در تبار نظامی گنجوی
باری توپراغا بورجون قویما چیخا یادیندان آخی چوخ یاتاجاق سان بو توپراق آلتیندا سن
درباره وبلاگ

آرشیو

آخرین پستها

پیوندها

پیوندهای روزانه

صفحات جانبی

نویسندگان

آمار وبلاگ

Admin Logo
themebox

تقویم
خبر
تقویم گیلکی

حامیان محیط زیست آذربایجان

تبلیغ

تحقیقی در تبار نظامی گنجوی

مقاله زیر، مقاله استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق است که در کنگره نظامی در سال ۱۳۷۱ در شهر تبریز ارائه شد، اما این مقاله بعد از مدتی از میان مقالات کنگره نظامی حذف گردید.

پرتره - تصویر نظامی گنجوی به قلم ناصر بخشی تبریزی

سخن از تبار و نژاد بزرگانی چون نظامی، نه در خور شأن متفکران فراخ‌اندیش است. به واقع نمی‌توان نوابغی چون او را با انتساب به قوم و قبیله‌ای خاص، از جهان بشریت وا گرفت و خورشید جهان تابشان را کم بود و کم شعاع ساخت. بزرگانی چون هومر، شکسپیر، دانته، نظامی، فضولی، تاگر و جز اینها از آن تمامت بشریت هستند. ما نیز اینجا بنا بر آن نداریم که برای الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید گنجوی شجره‌تراشی کنیم، بلکه قصد ما رسوا ساختن شجره‌تراشان و تبارسازان برای اوست و بی آن که از کسی نامی ببریم، کوتاهی اندیشه‌های پلید این پتیاره مغزان را باز می‌نماییم.

جداسازی بزرگان دین و علم آذربایجان و ترک‌نژاد از تبار و گذشته‌ی آنان و منفک ساختنشان از سرزمین آذربایجان، شیوه‌ای متداول در دوره‌ی ستمشاهی بوده است و محققان غیر متعهد و غیر مهذب آن دوران که کرکس صفت دور‌ سفره‌ی مردار شاهنشاهی جمع شده بودند، فعالانه در این میدان تاخت می‌کردند که به هر تقدیر ثابت کنند: «ترک خالی از هر گونه مفهوم نژادی است»[1] و همه‌ی معارف ترکی و اسلامی را به حکومت‌های فاسد پیش از اسلام و یا جنبش‌های مجوسی و مزدکی و بابکی ضد اسلامی منسوب می‌ساختند.[2] اینان فخر بر این داشتند که همه‌ی نوابغ اسلام را به تبار آتش‌پرستان و زندیقان و مجوسان بربندند و معارف اسلامی را ناشی از نبوغ آریایی و عجم‌های نژاده و تخمه سره بدانند. و حتی پای فراتر می‌نهادند و ازدواج‌های درون فامیلی و ازدواج با محارم را که در میان آتش پرستان و زرتشتیان و زروانیان رواج داشت، به عنوان «اصل حفظ نژاد و تخمه‌ی اصیل اهورایی» توجیه می‌کردند.


مقاله زیر، مقاله استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق است که در کنگره نظامی در سال ۱۳۷۱ در شهر تبریز ارائه شد، اما این مقاله بعد از مدتی از میان مقالات کنگره نظامی حذف گردید.

 سخن از تبار و نژاد بزرگانی چون نظامی، نه در خور شأن متفکران فراخ‌اندیش است. به واقع نمی‌توان نوابغی چون او را با انتساب به قوم و قبیله‌ای خاص، از جهان بشریت وا گرفت و خورشید جهان تابشان را کم بود و کم شعاع ساخت. بزرگانی چون هومر، شکسپیر، دانته، نظامی، فضولی، تاگر و جز اینها از آن تمامت بشریت هستند. ما نیز اینجا بنا بر آن نداریم که برای الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید گنجوی شجره‌تراشی کنیم، بلکه قصد ما رسوا ساختن شجره‌تراشان و تبارسازان برای اوست و بی آن که از کسی نامی ببریم، کوتاهی اندیشه‌های پلید این پتیاره مغزان را باز می‌نماییم.

جداسازی بزرگان دین و علم آذربایجان و ترک‌نژاد از تبار و گذشته‌ی آنان و منفک ساختنشان از سرزمین آذربایجان، شیوه‌ای متداول در دوره‌ی ستمشاهی بوده است و محققان غیر متعهد و غیر مهذب آن دوران که کرکس صفت دور‌ سفره‌ی مردار شاهنشاهی جمع شده بودند، فعالانه در این میدان تاخت می‌کردند که به هر تقدیر ثابت کنند: «ترک خالی از هر گونه مفهوم نژادی است»[1] و همه‌ی معارف ترکی و اسلامی را به حکومت‌های فاسد پیش از اسلام و یا جنبش‌های مجوسی و مزدکی و بابکی ضد اسلامی منسوب می‌ساختند.[2] اینان فخر بر این داشتند که همه‌ی نوابغ اسلام را به تبار آتش‌پرستان و زندیقان و مجوسان بربندند و معارف اسلامی را ناشی از نبوغ آریایی و عجم‌های نژاده و تخمه سره بدانند. و حتی پای فراتر می‌نهادند و ازدواج‌های درون فامیلی و ازدواج با محارم را که در میان آتش پرستان و زرتشتیان و زروانیان رواج داشت، به عنوان «اصل حفظ نژاد و تخمه‌ی اصیل اهورایی» توجیه می‌کردند.

اینان چنان دچار خود بزرگ‌بینی قومی هستند که خیال می‌کنند همه‌ی نوابغ و علماء و شعراء، به ویژه آنان که به فارسی نوشته‌اند و سروده‌اند، باید منسوب به نژاد آنان باشند. مانند برخی یهودیان خود بزرگ‌بین که در زمان پیغمبر اکرم‌ (ص) که برای سلطه‌ی استکباری خود در جهان، به این باور آورده بودند که پیغمبر باید از بنی‌اسرائیل مبعوث گردد و چون پیغمبر اکرم (ص) از بنی‌اسماعیل، ذریه‌ی دیگر حضرت ابراهیم (ع) بود، به فکر توطئه افتادند و چنین خیالی در ذهن خود پروردند که پس از رسول اکرم (ص) بتوانند به سلطه‌ی خود ادامه دهند. و خداوند در سوره‌ی مائده به صراحت فرمود که: یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوُا لا تَتَّخذَوا یَهُود وَ النَّصارا اوُلیاء.

همین گونه، یهودی‌زدگان و نوکران جهان مسیحیت و نیز آنان که آگاهانه ویا ناآگاهانه در دام زرتشتی‌بازی و ملی‌گرایی و ناسیونالیستی و پان‌ایرانیستی افتادند، در دوره‌ی ستمشاهی به روا و ناروا همه‌ی علما و نوابغ جهان اسلام را به نژاد ایرانی (؟) منسوب داشتند و نقش اسلام را در پرورش نبوغ ملل و اقوام گوناگون مسلمانان، به ویژه ترکانی که خالصانه به اسلام روی آورده و جهان را با صدای الله اکبر پر ساختند، کمرنگ جلوه می‌دادند.

الیاس نظامی گنجوی شاعر موّحد و مسلمان متعصّب و پرهیزگار ما نیز معروض کینه‌های نژادی این گونه بد اندیشان شده است که داستان آن به کوتاهی چنین است:

نظامی در آغاز منظومه‌ی «خسرو و شیرین»‌بیتی دارد که می‌گوید:

نظامی اکدشی خلوت گزین است،

که نیمی سرکه، نیمی انگبین است.

 

در این بیت واژه‌ی «اکدش» کنایه از امتزاج نفس لاهوتی و ناسوتی در انسان است.[3] البته لغت اکدش، جز این، معنای «دو تخمه» را نیز می‌دهد. در برهان قاطع می‌نویسد:

«اکدش به کسر اول و دال ابجد بر وزن کشمش، دو تخمه را گویند از حیوان و انسان مطلقاً و امتزاج و اتصال دو چیز را نیز گفته‌اند یا یکدیگر، و اسبی را گویند که پدرش از جنسی و مادرش از جنسی دیگر باشد خصوصاً و آن را به عربی «مجنّس» خوانند، و به معنی محبوب و مطلوب هم آمده است.»[4]

و پس از این مقدمات می‌نویسد:

«و به اعتقاد محققان، نفس حاسّه‌ی انسانی باشد که آن مرکب است از لاهوتی و ناسوتی.»[5]

به معنی اخیر و مفهوم والای آن در ادب فارسی ناظم‌الاطباء نیز اشاره می‌کند.[6] آنندراج آن را «محبوب و مطلوب» معنی می‌کند و در غیاث‌اللغات و فرهنگ جهانگیری نیز بر همین تأکید می‌شود. مرحوم دهخدا به استناد همین بیت از نظامی، در معنای «اکدش» می‌نویسد:

«شراب ترش و شیرین، شراب میخوش، شرابی که طعمش به ترشی زند.»[7]

واژه‌ی اکدش در فرهنگ‌ها در معنای ترک‌زادانی که مادران غیر ترک داشته‌اند نیز آمده است. مثلاً غیاث‌اللغات به نقل از فرهنگ جهانگیری گوید:

«کسی که مادرش هندو، پدرش از ترکستان باشد.»

و در شرف‌نامه‌ی منیری آمده است:

«و اکادشه به ترک‌زادگانی اطلاق می‌شد که مادرانشان فارس (= عجم) بودند و اغلب ترکان آنان را برای جلوگیری از اشاعه‌ی فساد به عقد خود در آورده بودند و رییس یا امیری جهت نظم امور مربوط به خود داشتند و نام ایشان در ردیف خواجگان و امرا ذکر می‌شده.‌»[8]

در سده‌های بازپسین، از آنجا که امتزاج و ازدواج جوانان ترک با زنان و کنیزکان فارس (= عجم) فزونی گرفت، ترکان به این بومیان توجه بیشتری کردند و عنوان «امیر الاکادش باشی» به رئیس آن‌ها دادند.[9]

در فیه ما فیه آمده است:

«یاران رفتند پیش اکدشان، بایشان خشم گرفت که این همه اینجا چه کار دارید.» [10]

افلاکی در مناقب‌العارفین در جایی آرد:

«فرمود که بهاء‌الدین در این شهر قونیه نظر کن تا چند هزار خانه‌ها،  کوشک‌ها و سرای‌ها از امراء و اکابر و اعیان فاخر هست چه خانه‌های خواجگان و اکادشه از خانه‌ی محترفه عالی‌تر است. پیوسته حضرت مولانا را عادت چنان بود که هر چه از عالم غیب امرا و اکادشه و مریدان متمول را اسباب و اموال دنیاوی فرستادندی همان ساعت به حضرت چلبی حسام‌الدین می‌فرستاد.» [11]

بدین گونه می‌بینیم که ترکان چون امراء و اکابر خود، در ایران و آسیای صغیر اکادشه را نیز گرامی می‌داشتند، و این خود سبب رغبت بیشتر زنان فارس = عجم و تات برای ازدواج با ترکان می‌بود که در عصر ما نیز این رغبت در ایران همه ساله فزونی می‌یابد و شاید نود درصد از مردم غیر ترک ساکن ایران اکادشه باشند.
لغت اکدش که در فارسی به صورت‌های ایکدش، ایگدیش، ایگدیج ضبط شده است، تلفظ عجمی و تحریقی از کلمه‌ی /Yeğdiş/ است. این واژه از دو جز‌ء /Yeğ/ و /diş/ ترکیب یافته است. جزء اول لغت /Yeğ/ اکنون نیز در ترکی ایرانی به همین صورت و در ترکی آناطولو به صورت /iyi/ و /iğ/ رایج است که در معنای نیکو، خوب، مطلوب، محبوب، دوست داشتنی، پسندیده، بسامان، بهنجار، و جزء اینها به کار می‌رود. و در نام شهر /İğdir/ در کنار مرز شمال غربی ایران اسلامی بر جای است. جزء دوم /diş/ متضاد  /iç/ (= درون و داخل)، در معنای بیرون و خارج است که در شیوه‌های ترکی روستاهای تبریز ترکیب‌های /dışğar/ و /dışra/ هم اکنون از آن بر جای است، و خود کلمه /diş/ از لغات فعال تاریخ زبان ترکی به شمار می‌رود. این واژه در زبان ترکی ایرانی دارای معانی زیر است:

1- مکانی که بیرون از محدوده‌ی هر چیز و هر مفهومی باشد.

2- سطح بیرونی اجسام.

3- یکی از مواد و اشیاء دوگانه یا بیشتر که از مرکز و کانون اصلی به دور باشد.

4- در مفاهیم تجریدی هر آنچه را که بیرون از جهان مادی باشد.

5- مجازاً در معنای چیزی که در مفهوم یک موضوعی نگنجد.

بدین گونه روشن می‌شود که لغت «یئیدیش» و «یئغدیش» ترکی که در فارسی اغلب به دو صورت «اکتش» و «اکدش» آمده در معنای «بیرونی مطلوب و محبوب» است. یعنی کسی که از ما نیست، اما برای ما دوست داشتنی است. و این عنوانی است که ترکان برای فرزندان خویش که از زنان فارس به دنیا می‌آوردند داده‌اند. این لفظ اکنون در آذربایجان «ایقدیش» /iğdiş/ تلفظ می‌شود.[12]

این معنای لغوی اکدش بود. اما چنان که گفتیم، این کلمه در ادب فارسی مجازاً‌ در معنای نفس مرکب لاهوتی و ناسوتی است که آن نفس حاسّه‌ی انسانی است.

در باب اهل «نفس ناسوتی» گفته شده است که :

«این طایفه اهل دنیا و اتباع حواس‌اند، و اصحاب حجاب منکر حق‌اند. چون حق و صفات او را نشناسند، قرآن را سخن محمدی گویند، و ایشان را خدای تعالی فرمود: قُل اَرَ اَیتُم ان کان مِنْ عند الله ثُمَّ کَفَرتم بِهِ مِن اَضلّ مِمَن هُو فی شِقاقٍ بَعید: و اگر کسی از ایشان ایمان آرد، رستگار شود و از دوزخ خلاصی یابد.»[13]

و در باب اهل «نفس لاهوتی» آمده است که:

«اهل این مقام از مرتبه‌ی تجلی صفات گذشته، به مرتبه‌ی مشاهده رسیده باشند، و شهود جمع احدیت یافته، از خفی نیز در گذشته، و از حجب تجلّیات اسماء و صفات و کثرت تعیّنات رسته، و در حضرت احدیت حال ایشان: اولم یکف بربک انه علی کل شئی شهید [است]. و این طائفه، خلق را آیینه‌ی حق‌بین‌اند، با حق از آیینه‌ی خلق... پس هر که را این مرتبه باشد، حق تعالی او را از مراتب تعیّنات مجرد گرداند، و از قید عقول برهاند و به کشف و شهود به آن احاطت رسد...»[14]

نظامی خود را ممزوجی از این دو می‌بیند. اولین حال را سرکه و دومین سجیه‌اش را انگبین می‌نامد. اولین حالش را «زهد خشک بار بر دوش» و «خوان خشک» و دومین سجیه‌اش را «چشمه‌ی نوش» و «آب زندگانی» می‌نامد:

نظامی اکدش خلوت گزین است،

که نیمی سرکه، نیمی انگبین است!

ز طبع ترکشاد، چشمه‌ی نوش،

به زهد خشک بسته بار بر دوش.

دهان زهدم ار چه خشک خوانی‌ست،

لسان طبعم آب زندگانی است.

چو مشک از ناف عزلت بو گرفتم،

به تنهایی چو عنقا خو گرفتم.

گل بزم از چو من خاری نیاید،

ز من بیش از دعا کاری نیاید.

ندانم کرد خدمت‌ها شاهی،

مگر لختی سجود صبحگاهی.

طمع را خرقه بر خواهم کشیدن،

رعونت را قبا خواهم دریدن...

 

از همین چند بیت خود پیداست که کلمه‌ی اکدش در نخستین بیت معنای مجازی دارد. یک لغت را در یک متن نمی‌توان جدا و منتزع از متن و بی ارتباط با دیگر سوابق و لواحق متن معنی کرد. و متأسفانه در پژوهش‌های برخی از ادیبان کشور ما که در دام روح و جوّ تنگ‌نظرانه‌ی نژادگرایی و اسلام ستیزی افتاده بودند و دچار هیستری ناسیونالیستی و پان‌ایرانیستی بودند، این شیوه‌ای معمول بود. نظامی پژوهان تنگ نظر ما، اکدش را در متن فوق به «دو رگه» تعبیر می‌کردند و سپس در بیت زیر:

گر مادرم، آن رییسه‌ی گرد،

مادر صفتانه پیش من مرد.

 

کلمه‌ی «گُرد» در معنای پهلوان و دلاور را کرد (= در معنای قومی و نژادی) می‌خواندند و ثابت می‌کردند که مادرش نیز کُرد بوده است. این همه به خاطر این بوده است که شاه‌پرستان، قوم کُرد و همه‌ی اقوام ساکن ایران (غیر از ترک‌ها) را ایرانی فرض می‌کردند و ترکان ایرانی را غیرایرانی و اجنبی و بیگانه و پس‌مانده‌ی مغولان و غزان می‌دانستند. و در این تئوری‌بافی قصد داشتند اولاً مسلمان ترک ایرانی را تهی از هویت سازند و دوم آن که میان اقوام ایران اسلامی که اسلام و قرآن پیوسته میان آنها وحدتی و اعتصامی بی‌نظیر آفریده بود، دشمنی و نفاق و کینه ایجاد کنند.

اما کلمه‌ی گرد (Gord) لفظ فارسی مأخوذ از ترکی باستان است. ریشه‌ی آن در ترکی «قورد» (Qurd) است که در دو معنای «شجاع و دلاور و بی‌باک» و «گُرگ» به کار رفته است.

واژه‌ی باستانی «قورد» به فارسی در معنای اول خود به صورت «گُرد» و در معنای دوم خود به صورت «گُرگ» وارد شده است و هم اکنون نیز رایج است. اما در ترکی معاصر معنای دوم آن تغلّب یافته است و کمتر در معنای نخستین به کار می‌رود. دادن صفت گرد و دلاور به زن‌ها در تاریخ آذربایجان شیوه‌ای مرسوم بوده است. حتی در ضرب‌المثلی گفته می‌شود: آصلانین ائرکک دیشی‌سی اولماز (یعنی: شیر، نر و ماده ندارد).

در فارسی نیز به تبعیت از ترکی برای زن‌های شجاع، صفت گرد داده شده است. حتی با این لغت نام دختر نیز ساخته‌اند. چنان که گردیه (Gordiya) نام خواهر بهرام چوبین بود که خسرو پرویز او را به حرمسرای خود برد و گردآفرید نام دختر گژدهم بود که با سهراب در کنار دژ سپید جنگید. فردوسی گوید:

زنی بود بر سان گردِ سوار،

همیشه به جنگ اندرون نامدار.

کجا نام او بود گُرد‌آفرید،

که چون او به جنگ اندرون کس ندید.[15]

 

نظامی مادر خود را «رئیسه‌ی گرد»[16] خطاب می‌کند. بی‌گمان او از زنان دلاور مسلمان بوده است که پس از مرگ شوی خویش چون دیگر زنان دلاور ترک،‌ گردانه و رئیسانه به تربیت فرزندش الیاس همت گماشت:

گر شد، پدرم به سنّت جدّ،

یوسف پسر زکی مؤید.

گر مادرم آن رئیسه‌ی گُرد،

مادر صفتانه پیش من مرد.

از لابه گری که را کنم یاد،

تا پیش من آردش به فریاد!

با این غم و درد بی‌کرانه،

داروی فرامشی‌ست چاره!

 

در عصر نظامی و هیچ‌گاه در شهر گنجه و سوی‌های آن قبایل کرد زندگی نکرده‌اند. این مردم سلحشور پیوسته در کردستان می‌بودند و در فراز و نشیب تاریخ خود بیشتر به خراسان کوچ داده شدند و اکنون نیز در گنجه و اطراف آن، روستاهای کردنشین وجود ندارد.

در عصر نظامی پیدایی قوم مسلمان آذری به فرجام رسیده بود. او گذشته از زبان ترکی آذری، فارسی، عبرانی و پهلوانی نیز می‌دانست. هیچ جا اشاره به این که کردی نیز بلد باشد، نشده است. به جای پایی از زبان و تاریخ و تاریخ ادبیات کردی هم در آثارش بر‌نمی‌خوریم. و در آن روزگار نیم زبان کردی فاقد هر گونه ادبیات بود حتی بسیاری از واژه‌هایی را نیز که می‌توانست به کردی تلفظ کند تا ناهنجاری در گفتارش و در اوزان شعری آثارش راه نیابد، به فارسی و شیوه‌ی نیم زبان تاتی تلفظ کرده است.

از سوی دگر در منظومه‌ی «لیلی و مجنون» و چند بیت پایین‌تر از ابیات فوق، تمثیلی می‌آورد که در آن از عنصر کرد به سادگی و بی‌دانشی و عوامی تعبیر می‌کند:

کردی، خرکی به کعبه گم کرد،

در کعبه دوید و اشتلم کرد!

کاین بادیه را رهی دراز است،

گم گشتن خر ز مَن چه راز است؟

این گفت و چو گفت باز پس دید

خر دید و چو دید خر، بخندید!

گفتا خرم از میانه گم بود،

وا یافتنش به اشتلم بود!

گر اشتلمی نمی‌زد آن کرد،

خر می‌شد و بار نیز می‌برد...

 

این تعبیر، خود وابستگی الیاس یوسف اوغلو نظامی را به قوم کُرد زیر سؤال می‌برد. از سوی دیگر، نظامی بارها به آذربایجانی (= ترکی) بودن خود به صراحت اشاره‌ها دارد و این ادعا متکی به ادلّه‌ی تاریخی و منطقی است که ما در دو بخش به کوتاهی باز می‌نماییم:

الف- دلایل صوری و بیان صریح

آنجا که می‌گوید:

پدر بر پدر مرمرا ترک بود،

به فرزانگی هر یکی گرگ بود.

 

آنجا که از مرگ همسرش آفاق که از ترکان قیپچاق بود، یاد می‌کند و فرزندش محمد را دعا می‌کند و می‌گوید:

چو ترکم گشت از خرگه نهایی

الهی! ترک‌زادم را تو دانی!

 

آنجا که سفارش اخستان شاه را یاد می‌آورد که او را از ترکی‌سرایی منع کرده و از او خواسته است که لیلی و مجنون را در زیور فارسی و تازی بیاراید:

... شاه همه حرف‌هاست این حرف،

شاید که در او کنی سخن صرف.

در زیور پارسی و تازی،

این تازه عروس را طرازی.

بنگر که در حقّه‌ی تفکر،

در مرحله‌ای که می‌کشی در...

ترکی صفتی وفای ما نیست،

ترکانه سخن سزای ما نیست!

آن کز نسب بلند زاید،

او را سخن بلند باید![17]

 

این چند مصراع دستاویز برخی محققان تنگ‌نظر شده است که می‌گویند در این چند بیت، خواست اخستان شاه این است که او به خلاف سلطان محمود غزنوی که درباره‌ی فردوسی بد عهدی کرد، عاری از این صفت زشت است و معتقدند که قصد اخستان شاه اهانت به مردم آذربایجان و زبان ترکی آذربایجانی نبوده است. این گونه استدلالات ساختگی و ساده‌لوحانه را خود نظامی افشاء می‌کند.

البته درست است که یکی از فرمانروایان، این کتاب را از نظامی خواسته، گفته است که او را چون سلطان محمود که فردوسی را رنج داد، آزرده خاطر نخواهد ساخت، اما این پادشاه، اخستان نبود بلکه طغرل دوم بود. خود شاعر درباره‌ی این مسأله هم، نه در لیلی و مجنون، بلکه در هفت پیکر سخن می‌گوید. اما در لیلی و مجنون دقیقاً سخن از زبان ترکی و فارسی و تازی (عربی) است. سخن از زبان اثر است. بی‌شک و شبهه چنین است. از این مصراع‌ها آشکار می‌شود که نظامی در آن عهد، چون دیگر شاعران و عاشیق‌ها که در آن روزگار اوزان Ozan نامیده می‌شدند، به ترکی آذربایجانی شعر می‌سروده است. وگرنه ضرورتی نداشت که اخستان شاه به شاعر توصیه کند که:

در زیور پارس و تازی،

این تازه عروس را طرازی.

 

نظامی به دنبال نقل سخنان اخستان شاه که خود را از «نسب بلند» (!) می‌شمارد، می‌گوید:

چون حلقه‌ی شاه یافت گوشم،

از دل و دماغ رفت هوشم.

سرگشته شدم در آن شماتت،

از سستی عمر و ضعف حالت.

نه زهره که سر ز خط بتابم،

نه دیده که ره به گنج یابم.

کس محرم نه که راز گویم،

وین قصه به شرح باز گویم...



[1] در دایره‌المعارف مصاحب که پیش از انقلاب تألیف و چاپ شده، چنین ادعایی شده است.

[2] در دو قرن آغازین اسلام حداقل 170 قیام مجوسی و ارتدادی علیه اسلام در سرزمین غیر ترک‌نشین ایرانی تثبیت شده است. (رک. اعتضادالسلطنه، مدعیّان نبوّت، به کوشش هاشم رضی، تهران، انتشارات آسیا).

[3] برهان ساطع، به کوشش مرحوم دکتر معین، ج 1، ص 154.

[4] همان جا.

[5] همان جا.

[6] فرنود سار، ماده‌ی اکدش.

[7] دهخدا،‌لغت‌نامه، تهران، 1347، ج 14 از شماره‌ی مسلسل 147، ص 3188.

[8] دهخدا، همان.

[9] فریدون نافذ، مکتوبات مولانا، ص 167.

[10] فیه مافیه، ص 177.

[11] مناقب‌العارفین افلاکی. (به نقل از دهخدا)

[12] برخی‌ها این کلمه را ترکیبی از /ek/ (در معنای پیوند، پی‌افزوده) و /daş/ (= پسوند همراهی مثلاً در خواجه تاش) دانسته‌اند. به عقیده ما این ریشه‌یابی ساختگی به نظر می‌آید.

[13] العروة لاهل الخلوة و الجلوه، احمد بن محمد بن احمد بیابانکی، چاپ تهران، 1362، ص 38.

[14] همان، ص 39.

[15] شاهنامه، چاپ تهران، ج 2، ص 449.

[16] یکی از حروف خاص زبان فارسی /گ/ است که در دوران‌های مختلف کتابت و نسخه‌نگاری فارسی با یک سرکش کتابت می‌شده است. چنان که حروف /پ/ و /چ/ نیز در کتابت فارسی به صورت‌های /ب/ و /ج/ کتابت می‌شده‌اند. و این خود اسباب بسیاری از تصحیفات و تحریفات و سرانجام تصریفات کاتبان و کژتابی و کج‌اندیشی قارئان و احتمالاً سوءاستفاده‌های بداندیشان (به هر دلیل) را در متون فارسی فراهم آورده است. (ر.ک. نجیب مایل هروی. نقد و تصحیح متون، مراحل نسخه‌شناسی و شیوه‌های تصحیح نسخ‌های فارسی، بیناد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، 1360، ص 141).

[17] لیلی و مجنون و تصحیح وحید دستگردی، ص 442.



نوشته شده توسط :babak
سه شنبه 7 آذر 1391-ساعت 14 و 49 دقیقه و 57 ثانیه
نظرات() 

foot pain dehydration
شنبه 10 تیر 1396 ساعت 02 و 20 دقیقه و 41 ثانیه
Whats up very nice blog!! Guy .. Excellent ..
Amazing .. I will bookmark your website and take the feeds also?

I'm glad to find a lot of helpful info right here in the post,
we need work out more strategies on this regard, thanks for sharing.
. . . . .
foot pain conditions
سه شنبه 6 تیر 1396 ساعت 16 و 51 دقیقه و 22 ثانیه
You could certainly see your enthusiasm in the work you write.
The world hopes for more passionate writers
like you who aren't afraid to mention how they believe.
At all times follow your heart.
foot pain
دوشنبه 5 تیر 1396 ساعت 12 و 07 دقیقه و 15 ثانیه
Glad to be one of many visitants on this amazing site :D.
Celesta
یکشنبه 24 اردیبهشت 1396 ساعت 23 و 12 دقیقه و 55 ثانیه
I always used to study piece of writing in news papers
but now as I am a user of internet therefore from now I
am using net for posts, thanks to web.
taller-height.jimdo.com
پنجشنبه 21 اردیبهشت 1396 ساعت 02 و 04 دقیقه و 33 ثانیه
You can definitely see your skills in the work you
write. The world hopes for more passionate writers such as you who
are not afraid to mention how they believe. All the time follow your heart.
BHW
جمعه 1 اردیبهشت 1396 ساعت 07 و 36 دقیقه و 23 ثانیه
Pretty nice post. I simply stumbled upon your blog and wanted to say that I have really enjoyed browsing your blog
posts. After all I'll be subscribing on your feed and I'm hoping
you write once more very soon!
BHW
دوشنبه 21 فروردین 1396 ساعت 05 و 13 دقیقه و 48 ثانیه
I would like to thank you for the efforts you've put in writing this blog.
I am hoping to view the same high-grade blog posts from
you in the future as well. In fact, your creative writing abilities has motivated me to get my very
own website now ;)
sajad koozehgar
سه شنبه 7 آذر 1391 ساعت 15 و 00 دقیقه و 15 ثانیه
سلام دوست عزیز وب بسیار جالبی دارید ممنون میشم به من هم یه سر بزنید
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر